“Een verweesde Grieks-Romeinse tempel met Art Nouveau-kenmerken waarin een vermeend erotisch werk schuilt, te midden van een Arabiserend decor met het Islamitisch centrum en de Grote Moskee van Brussel als buur”. Daarover gaat 'Het paviljoen van de menselijke driften', een boek met een kwaaie tekst en schitterende foto’s. Grafisch ontwerpster Carine Cuypers speelt vraagstaart en verkeert naar eigen zeggen in een ‘constructieve colère’.

Cuypers leerde de ‘Menselijke Driften’ van Jef Lambeaux kennen toen ze als decor opdoken in de verfilming van Eline Vere van Couperus door Harry Kümel. Toen Cuypers het werk voor het eerst in het echt aanschouwde, werd ze van haar paard gebliksemd in een “zinnelijke teletijdmachine”. 
 

Het gaat over een beeldengroep in wit Carraramarmer, met als thema goed en kwaad onder het waakzame oog van de dood. Uit elke figuur apart en uit het wervelende geheel spreekt de passie van Lambeaux voor het menselijk lichaam, het zinnelijke vrouwelijke en het viriele mannelijke, en vooral: de beweging.

Lambeaux heeft het werk zelf nooit beschreven. De titel was eerst 'Le Calvaire d’Humanité' – 'De Calvarieberg des Menschdoms', pas later kwamen de ‘Menschelijke driften’ ofwel ‘les Passions Humaines’.
 

Jef Lambeaux, van wie tot Cuypers’ verbazing geen monografie bestaat, had eerder Brabo gemaakt voor de Grote Markt van Antwerpen, een beeld dat kritiek ontlokte aan de conservatief-katholieke pers: te bloot en te beweeglijk.

‘De menselijke driften’ beschouwde Lambeaux zelf als zijn meesterwerk, geïnspireerd door een verblijf in Italië. Hij tekende het eerst levensgroot op karton, goot het in gips en kreeg toen in 1890 de opdracht van koning Leopold II om het in marmer uit te voeren. Om het werk te beschermen kwam er een gebouwtje van Victor Horta, zijn eerste openbare opdracht. Maar de samenwerking tussen Lambeaux en Horta verliep stroef, de beeldhouwer wilde veel minder licht binnenlaten dan de architect.

Het paviljoen kreeg de wind van voren in de katholieke pers: "een obsceen abbatoir", "een marmeren bordeel", "een demonische kontkneder". Volgens Cuypers mede omdat Lambeaux  vrijmetselaar was.

In 1967 volgt een merkwaardige episode. De Saoedische koning Faysal is op bezoek in België, onder meer om FN-wapens te kopen. Koning Boudewijn geeft (in ruil?) de noordwestelijke hoek van het Jubelpark voor 100 jaar in erfpacht aan de Saoedi’s. Daar staat sinds het eind van de 19de eeuw een oriëntaals paviljoen (voor de Wereldtentoonstelling van 1897 gebouwd) én het Lambeaux-Horta-gebouwtje. Het grote paviljoen wordt later de Grote Moskee van België. Boudewijn stootte de ‘Menselijke Driften’ op die manier af. Hij “hield niet van kunst en al zeker niet van kronkelende lijven”, aldus Carine Cuypers. En voor de Saoedi’s is de openstelling van een ‘heidens’ tafereel wellicht ook geen prioriteit.

Sindsdien is het Lambeaux-Hortapaviljoen in een onwaarschijnlijk Belgisch kluwen beland. Het is sinds 1976 een beschermd monument, maar "eigendom van de staat, de uitbating van het reliëf valt onder het bestuur van de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, de Regie der Gebouwen staat in voor het gebouw en het onderhoud, de Grote Moskee heeft tot 2068 vruchtgebruik van het terrein en de bebouwing via de erfpacht, het Brussels Instituut voor Milieubeheer beheert het park”.

Het resultaat van dit alles is dat het paviljoen moeilijk toegankelijk is, je moet een afspraak maken via het Jubelparkmuseum. Een mooie foto in het boek van Cuypers is die waar twee vrouwen in een redelijk onmogelijke houding door de gaten in de ijzeren poort naar binnen kijken. “Het meest doorgluurde sleutelgat van België” is niet voor niets de ondertitel van dit boek.

Daarnaast is er dringend renovatie nodig, zeker van het gebouw (waar de planten door het dak groeien) maar ook van het beeldhouwwerk van Lambeaux, waaruit de voegen verdwenen zijn. Carine Cuypers somt een aantal gedane beloftes op van verschillende overheden, maar tot nader order is daar niets van te zien. De auteur doet meteen een reeks aanbevelingen om het paviljoen vaker open te stellen met een nieuwe bestemming, als boekhandel, informatiecentrum of concertzaal. 

'Belgium, shame on you’ staat in graffiti op de ijzeren deur van het paviljoen van menselijke driften, en dat zou het motto van Cuypers’ boek kunnen zijn. Ze is oprecht verontwaardigd en die woede spat van de bladzijden. Allerlei overheden, de kerk, de religie in het algemeen, Boudewijn (“een despoot”) moeten het ontgelden, omdat ze dit kunstwerk niet naar waarde schatten. Ze heeft overschot van gelijk, dit meesterwerk verdient veel beter. Maar Cuypers schrijft dermate barok en op haar beurt moraliserend, dat de tekst hier en daar zijn doel voorbijschiet.

Kristien Bonneure

[Het paviljoen van de menselijke driften. Het meest doorgluurde sleutelgat van België van Carine Cuypers is uitgegeven bij CaraCarina en is te koop in Standaard Boekhandel]