Eerst het slechte nieuws: 900 bladzijden is te dik, en dit boek had ook een betere entree verdiend. Je moet je eerst door zeventig (!) pagina's protagonisten en politieke chronologie worstelen. Maar dan legt Mary Gabriel, een Amerikaanse voormalige Reuters-journaliste, meteen haar kaarten op tafel: dit is een boek over het gezinsleven van Karl Marx, en zoiets bestond nog niet. Het is gebaseerd op recent vrijgegeven correspondentie van zijn vrouw en kinderen. Die duizenden brieven liggen in Moskouse archieven.

Mary Gabriel doet geen grote onthullingen, maar schildert een zeer levendig en eerlijk beeld van Marx en zijn entourage, daar waar voor- en tegenstanders van ’s mans ideeën de waarheid altijd naar hun hand hebben gezet. Dat hij een onwettig kind had, bijvoorbeeld, schrapte Stalin uit de officiële biografie.
Mary Gabriel steekt haar sympathie voor Marx en zijn ideeën niet onder stoelen of banken. In deze woelige economische tijden lijken de geschriften van Marx volgens haar “nog te winnen aan dwingende en voorspellende kracht”.
 

Ze neemt de lezer mee op een wervelende tocht door heel Europa en door de hele negentiende eeuw. We leren Marx, door zijn familie en vrienden “Mohr” (de Moor) genoemd, terdege kennen. Telg uit een familie van Duitse rabbijnen, zoon van een joodse advocaat die moest kiezen: jood zijn of advocaat. Het werd dat laatste; de vader liet zich bekeren tot lutheraan.

Marx was een workaholic, maar werd gekweld door faalangst, uitstelgedrag en writer’s bloc. Als hij in 1851 aan Friedrich Engels belooft dat ‘Das Kapital’ over vijf weken klaar zal zijn, zal het nog zestien jaar duren… De man had een slechte gezondheid, stond stijf van de stress, die zich bij hem lichamelijk manifesteerde in karbonkels en andere onnoemelijke huidaandoeningen. Deze filosoof, schrijver, journalist, agitator bleef ook een leven lang stevig drinken en slechte sigaren roken. Maar vergeleken met de offers die zijn gezin te zijner wille bracht, was dat allemaal klein bier.

Om te beginnen was er Jenny von Westphalen, zijn vrouw, een adellijke dame uit Trier, wiens verlichte vader eerst bevriend raakte met Marx. Ze stond volledig achter zijn ideeën en gaf haar luxeleven op voor een ronduit precair bestaan, zonder vaste inkomsten.

Ze was zijn steun, toeverlaat, intellectuele evenknie, en ze bood hem, door haar connecties in de hoogste Duitse kringen, ook een zekere bescherming. Maar ze betaalde een extreem hoge prijs voor dat tegendraadse leven. Van haar zeven kinderen overleden er vier, drie als baby, één zoontje toen dat al acht was. Het zijn de meest tragische bladzijden van dit boek, als er geen geld is voor dokters, medicijnen, zelfs niet voor een doodskistje.

De drie overlevende dochters van Marx, Jenny, Laura en Eleanor, speelden een belangrijke rol. Ze waren verknocht aan hun vader, hielpen hem met zijn werk, correspondentie, vertalingen, public relations. Twee van hen trouwden met losgeslagen Franse revolutionairen. Laura verloor àl haar kinderen op jonge leeftijd, Jenny stierf in het kraambed, Laura en Eleanor pleegden zelfmoord na de dood van vader Marx.

Het is een schrijnende vaststelling dat deze intelligente, goed opgeleide, veeltalige vrouwen (want hoewel het Marx-huishouden arm was, was er een rijk geestelijk/literair leven) toch als ratten in de val liepen in hun respectieve huwelijken en relaties. Even schrijnend is het om te zien wat een verwoestend effect dat totale gebrek aan contraceptie had in de negentiende eeuw. De dochters van Marx waren in dat opzicht niet beter af dan hun moeder.

Het kind van Marx dat het langst geleefd heeft, was zijn onwettige zoon, verwekt bij de huishoudster en goede vriendin van zijn vrouw. Het kind werd elders opgevoed, en het gezin Marx deed voort alsof er niets was gebeurd. Deze Frederick kwam later weer in contact met de familie, maar wist tot zijn dood niet wie zijn vader was: Karl Marx of Friedrich Engels?
 

Friedrich Engels was de facto ook deel van het gezin Marx. Hij was de zoon van een textielmagnaat en mag zonder onwegen de financier van het gezin worden genoemd, de man die altijd, in alle omstandigheden met geld over de brug kwam voor de chronisch armlastige familie. En die natuurlijk dik bevriend was met de Baard. Hun relatie begon met tien dagen en nachten debatteren, en uiteindelijk was het Engels die het werk van Marx na zijn dood ordende en uitgaf. Het was ook tijdens een reis met Engels naar de hel van de textielbedrijven in Manchester dat Marx de schellen van de ogen vielen. Het was Engels die anoniem zeven verschillende recensies van een boek van Marx naar kranten stuurde, om toch enige aandacht te wekken...

Marx en zijn gezin waren vluchtelingen, in Parijs, in Brussel, in Londen. De episode in België, toentertijd een liberale vrijhaven met een vooruitstrevende grondwet, is erg boeiend. Het gezin Marx woonde in de buurt van het Madouplein, in een pension nabij de kathedraal en in Elsene. Marx vergaderde boven Café du Cygne op de Grote Markt. Van koning Leopold mocht hij eerst blijven, als hij beloofde niets te publiceren over politiek. Maar uiteindelijk zette dezelfde Leopold Marx buiten, met het verbod ooit nog terug te keren. Hij had in Brussel wel ‘Het Communistisch Manifest’ geschreven…

Marx en co leidden een vie de bohème, een tikje romantisch, maar toch vooral gedrenkt in miserie, armoede, ziekte en een abonnement op het pandjeshuis. Veel later, in Londen, zal het huis van de Marxen zelf een toevluchtsoord voor vluchtelingen worden, of zoals Engels zei “het Medina van de emigratie”. Er vonden tientallen mensen onderdak, na de revoluties van 1848 en zeker na de mislukte Commune van Parijs in 1871.
 

Mary Gabriel biedt inzicht in hoe Marx zijn ideeën ontwikkelt en laat rijpen in die woelige negentiende eeuw en ze telkens toetst aan weer een nieuwe revolte en de daaropvolgende backlash. ‘Liefde en kapitaal’ duikt diep in de hogedrukpan die Europa toen was: burgers, arbeiders, vrouwen werden wakker en eisten waar ze recht op hadden. Het waren tijden van voedselrellen en van een meedogenloze repressie door het apparaat . Schieten op het eigen volk, zoals nu in Syrië gebeurt, was toen heel gewoon, in Parijs, maar ook in Luik. Intussen waren er verhitte vergaderingen en broedertwisten in de socialistische Internationale, er was vervolging, censuur, arrestaties.

Ook opvallend zijn de parallellen tussen de negentiende eeuw en nu die Mary Gabriel duidelijk aanstipt. Ze heeft het over de economische hausse na 1849, die in elkaar zakte door speculatie. Banken die "meedoen aan het circus" door riskante praktijken toe te laten in de bedrijfsvoering. De financiële wereld die een "gokhal" was geworden: er is niets nieuws onder de zon…
 

Marx was de man die tijdens zijn leven geen boeken afkreeg, laat staan verkocht. In de Europese pers werd hij afgeschilderd als de kwade genius achter elke opstand. Op zijn begrafenis in Londen, in 1895, waren elf mensen aanwezig. Een jaar later stonden er 8000 aanhangers. Voor de daaropvolgende eeuw zou Marx één van de invloedrijkste figuren blijken, zij het ook door het oneigenlijke gebruik van zijn gedachtengoed.

De Karl Marx die in dit boek naar voren komt is een familyman, die zielsveel van zijn kinderen en kleinkinderen hield (en er de vooruitstrevende opvatting “kinderen moeten hun ouders opvoeden” op nahield), maar die ook een loodzware slagschaduw liet vallen, waar niet onderuit te komen was. De wijze Jenny was zich  terdege bewust van de prijs van dat engagement, na het verlies van zoveel nakomelingen: “Alles wat we doen voor anderen, nemen we af van onze kinderen”.

“De natuurkracht die opereerde onder de naam Karl Marx”, schrijft Mary Gabriel, hypothekeerde het leven van al wie met hem leefde.

Kristien Bonneure

[Liefde en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie van Mary Gabriel is uitgegeven bij Bert Bakker]