Op IJsland wonen en boeken schrijven. Een heerlijker combinatie lijkt haast ondenkbaar. En wat moet een mens anders op dat godvergeten eiland als hij niet voor de visvangst in de wieg is gelegd? Zo vallen er nog wel stereotiepen te bedenken over een land waar de natuur heerst en de mens genoegen moet nemen met een paar strookjes land aan de kust.

Jón Kalman Stefánsson lezen verlost ons niet van die vooroordelen. Wel integendeel. De ontzagwekkende natuur is op elke bladzijde dreigend aanwezig om de mens op zijn nietigheid en vergankelijkheid te wijzen. En die mens kan niet anders dan zich klein opstellen en zich afvragen wat hij in dit ondermaanse te zoeken heeft. Het IJsland van de gletsjers en de vulkanen noopt tot diepe bespiegelingen over zin en onzin van het leven.

Wie Stefánsson leest kan niet om de levenswijsheden heen die de schrijver rijkelijk om zich heen strooit. ‘Het leven is tamelijk eenvoudig, maar de mens is het niet en dat wat wij de raadsels van het leven noemen is onze eigen chaos, ons eigen ondoordringbare woud’, lezen we al in de inleiding op het eerste hoofdstuk. Of wat dacht u van ’... paarden denken veel na en staan van alle dieren het dichtst bij filosofen.’ De liefhebber kan de beste spreuken eruit halen en inkaderen.

‘Het verdriet van de engelen’ speelt zich af op het randje van de bewoonde wereld, waar de winter met z’n sneeuwstormen en capriolen oneindig lang lijkt te duren. De jongen die de hoofdrol in dit verhaal speelt, maar verder niet bij naam wordt genoemd, rouwt om de dood van zijn beste vriend, Bardur die bij een boottocht om het leven is gekomen. Als kind verloor de jongen zijn ouders en kleine zusje, en nu staat hij er helemaal alleen voor. Gelukkig zijn er nog Helga en Geirthrud die in 'het Dorp' een soort herberg bestieren. Zij bieden hem een dak boven het hoofd ontfermen zich over hem.

Ook de manke, blinde kapitein Holbein is een vaste bewoner van het huis. Zijn humeurigheid is legendarisch. De jongen moet voor hem uit Othello voorlezen, maar als hij fouten maakt en over zijn tong struikelt, haalt hij zich de woede van de kapitein op de hals. Ondanks zijn angst bij deze voorleessessies wakkeren ze wel de jongens liefde aan voor literatuur. Een warm bed hebben en boeken lezen, de jongen raakt er steeds meer van overtuigd dat dát de essentie vormt van geluk. Tot hij ‘de vrouw’ ontdekt natuurlijk en voelt dat ook daar een stuk van de puzzel ligt.

Maar voor het leven zijn alledaagse gang kan gaan, wordt de jongen op pad gestuurd met Jens, de postbode. Niet het soort 'facteur' van bij ons, maar een knoestige zwijgzame man die in weer en wind dagtochten over bergpassen en gletsjers onderneemt om op de meest afgelegen plaatsen post te bedelen. Jens heeft per uitzondering een route overgenomen van een andere postbesteller. Alleen moet hij daarvoor een stuk zee over roeien, wat hem doodsangsten bezorgt. De jongen, die niet bang is op zee, wordt meegestuurd.

Het leeuwendeel van het boek speelt zich af tijdens deze expeditie op leven en dood. Want de lente laat langer dan normaal op zich wachten dat jaar. Sneeuwstormen en ijzige wind zijn hun deel. “Het lijkt wel of ze uit de tijd getreden zijn en gedoemd om de volgende duizend jaar parallel aan dit leven in noodweer rond te dwalen.” De praatgrage jongen en de zwijgzame postbode zijn tegen wil en dank op elkaar aangewezen in een ongelijke strijd tegen de elementen.

'Het verdriet van de engelen' is eigenlijk het tweede deel van een trilogie. In het eerste deel ‘Hemel en hel’ komen we te weten hoe de vriend van de jongen, Bardur, om het leven komt. Stefánsson kreeg er in 2011 de Per Olov Enquist Literary Prize voor. Maar de verhalen laten zich probleemloos afzonderlijk lezen.

Stefánsson begon zijn literaire loopbaan als dichter, dat blijft voelbaar in zijn zwierige lyrische beschrijvingen. Elke woord, elke zin ademt de kilte van de besneeuwde hoogvlakte. 'Het verdriet van de engelen' doet een beetje denken aan het jeugdboek 'De Brief voor de Koning' van Tonke Dragt. Een jongen vertrekt op een schier onmogelijke queeste en leert onderweg de harde klappen van de zweep kennen. Het is een spannend verhaal dat je als lezer meeneemt naar een ander universum. Maar ik betwijfel of volwassenen-schrijver Stefánsson geen grotere ambitie had.

Om met nog een laatste Stéfansson-wijsheid te eindigen: '...literatuur intimideert ons niet, ze scherpt ons, dat is haar aard.' Een waarheid als een koe die helaas niet helemaal opgaat voor dit boek.

Inge Michiels

["Het verdriet van de engelen" - Jón Kalman Stefánsson. Anthos, 2012]