Om te beginnen: ongeëvenaard taalvuurwerk. De kracht van zijn barokke proza, met afwisselend fijnmazig beitelwerk en baldadige rondborstigheid, blijft indrukwekkend. De aandacht voor ontregelde bewustzijnstoestanden en bizarre verschijnselen is dat ook. De rijkdom en humor van zijn proza maken de somberheid van zijn thematiek (liefde, dood, aftakeling, vergetelheid) draaglijk. Ze behoeden deze thematiek voor wat in minder vaardige en vinnige handen unisono verveling zou kunnen worden. Kortom, Brouwers beheerst zijn prozaklavier nog altijd op buitengewoon virtuoze wijze, en dat blijkt nogmaals uit deze nieuwe roman.

“Bittere Bloemen” vertelt de lotgevallen van Julius Hammer. Julius is een bejaarde ex-beroemdheid. Hij was een gevierd dichter en romanschrijver, en een gevreesd rechter (Hammer-met-de-hamer) die zelfs even minister van Justitie was. Een levenslustige man die zijn leven lang gekluisterd bleef aan een wanstaltige en bazige vrouw, die niet zo maar Hel-ga heet. Julius Hammer werd na een beroerte met enige moeite uit een coma gewekt. Zijn dochter besloot om haar vader, hoewel moeilijk ter been en vaak verward, op een cruise te sturen, maar eerst had ze zijn bibliotheek en archieven geliquideerd. Het luxueuze schip vertrok uit Barcelona en ligt voor de duur van deze roman in een snikheet Corsica aangemeerd, waar Napoleonfeesten aan de gang zijn.

Op het schip doet hij een hartverwarmende en ook wel pijnlijke ontdekking. Toen hij lang geleden les gaf aan aankomend schrijftalent, ontmoette hij een beeldschoon meisje met paranormale belangstelling, bovendien de schrijfster van talentloze versjes. “Heur gedichten waren bagger, maar hij hield van haar”, zo resumeert hij het zelf. Maar zijn verliefdheid bleef onverwoestbaar, ook toen zij van de ene op de andere dag spoorloos verdween. Nu ontmoet hij haar op het cruiseschip, waar ze de passagiers met haar glazen bol entertaint. De verliefdheid flakkert op, maar de ziekte en de hitte zorgen bij Julius voor een geheugen dat weliswaar intact is, maar waarvan de tijdslagen door elkaar lopen, als het ware één geheel vormen. “Herinneringen en gedachten zijn als de vleugels van de colibri, hij was op één moment in allerlei levens waartussen eeuwigheden zijn voorbijgegaan.” Pearlene is nu Leentje, en fungeert als de engel, tegen wie hij voor de duur van een rit met een oude Vespa, bezweet en hijgend mag aanschurken. De Schone en het Beest, de Maagd en de Grijsaard: het is een bron van verlangen en spijt, een verrukkend geluk dat niettemin door zijn ziel snijdt, in het besef dat dood en vergetelheid niet meer veraf zijn. Dat hij Pearlene in de armen van een lesbische vriendin betrapt, maakt hem niet vrolijker.

“Bittere Bloemen” is een aaneenschakeling van bewustzijnstoestanden. Het variëren en moduleren van beelden zorgt voor een eigen dynamiek die meer door de taal en door de dans van contrasterende en echoënde motieven dan door een stevige plot wordt aangedreven. Een voorbeeldje: de oude Hammer valt voortdurend en scheurt daarbij zijn broek, die door de lieve Leen wordt hersteld met een kleurrijke speld, wat hem tot een kindse clown reduceert. Leentje voert hem later naar de set van een apocalyptische film met Nicole Kidman en de oude Max Sedofsk. Die lijkt sterk op Max von Sydow, de acteur die in Het Zevende Zegel Van Igmar Bergman schaak speelt met de dood. Maar het diepste geheim is het beeld van zijn moeder, die bij een bombardement in stukken explodeerde. Het is een metafoor voor zijn voorbije liefdes en levens die door dat verlangen en gemis werden geteisterd. Tijdens een museumbezoek herkent Julius Hammer deze verdrongen herinnering in een plafond vol gipsen ledematen. Toevallig stal dochter Eva er, om hem te plezieren, een oud schilderijtje waarop Julius Hammer Pearlene/Leentje als het protype van zijn ideale vrouw herkende.

 Enkele Nederlandse besprekers vonden dat deze hommage aan zijn leermeester Harry Mulisch hem als een boemerang in het gezicht dreigde terug te kaatsen. Barokke overdaad die immobiel en zelfgenoegzaam is geworden. Dat klinkt wel bijzonder scherp. Ik heb bij momenten van Brouwers’ virtuositeit genoten, van zijn gave om heel soepel, met humor en pijn, de vele lijnen en beelden in wat toch een strakke compositie blijft, door elkaar te laten lopen. En toch betrapte ik er mijzelf op de laatste honderd bladzijden van dit virtuoze boek in een versneld tempo te hebben gelezen.

Johan de Haes

[“Bittere Bloemen” - Jeroen Brouwers. Uitgeverij Atlas, 2011]